Stigma en middelengebruik: een participatief actie-onderzoek met mensen die drugs gebruiken

Achtergrond doctoraatsstudie

De kern van dit onderzoek gaat over de identiteitsbeleving van mensen die ervaring hebben met illegale drugs (PWUDs), met andere woorden, ‘hoe zien mensen die illegale drugs gebruiken zichzelf en andere PWUDs?’. Uit voorgaand kwalitatief onderzoek naar de identiteitsbeleving van PWUDs komt naar voor dat stigma nog steeds aanwezig is en mensen zich ook verzetten tegen stigmatiserende ideeën (bijv. mensen die drugs gebruiken hebben geen zelfcontrole, zijn onverantwoordelijk of hebben een zwakke persoonlijkheid).

De literatuurstudie liet echter ook zien dat de (vele) voorgaande studies omtrent stigma en druggebruik rapporteren over boundary work als gangbare stigma-managementstrategie, waarbij participanten een duidelijk onderscheid maken tussen hún gebruik en dat van hun peers vis-à-vis het gebruik van anderen. Hierbij wordt moreel territorium afgebakend tussen (on)acceptabele roesmiddelen en de wijze van gebruik. Hoewel het gegeven van intra-groep stigma niet nieuw is, leidde het vooral tot vragen bij de legitimering die het biedt voor stigma rond druggebruik as such. Dergelijk counternarratief leek het stigma eerder inherent te bestendigen en werd bijkomend verspreid door zowel mensen die middelen gebruiken als onderzoekers.

Verder leek de focus op boundary work – ondanks het belang van deze bevindingen – vrij eng in de zin dat er weinig aandacht besteed werd aan fricties die symbolic boundaries poreus en vatbaar voor herinterpretatie maken. Om meer van hetzelfde te vermijden, werd onderweg in het doctoraatsonderzoek geschakeld naar ‘participatief actieonderzoek’ (afgekort PAR, naar de Engelstalige benaming Participatory Action Research) waarbij het de bedoeling is om samen te werken met een heterogene groep van mensen die ervaring hebben met druggebruik.

Dit onderzoek wordt begeleid door promotoren Prof. dr. Freya Vander Laenen en dr. Olga Petintseva (UGent)en het begeleidingscomité met dr. Brunilda Pali en Prof. dr. Dorien Van De Mieroop (KU Leuven).

Participatief actie-onderzoek

PAR kan niet vernauwd worden tot een louter methodologisch design: het is een transformatieve epistemologie die sociale rechtvaardigheid voorop stelt. Ze streeft het welzijn en de vrijheid tot zelfontwikkeling na van maatschappelijk onderdrukte groepen. PAR wil wetenschappelijk onderzoek epistemologisch inclusiever maken door nauw en direct samen te werken met de mensen over wie het onderzoek gaat. Hierbij vertrekt PAR van de premisse dat mensen zélf de experten van hun eigen leven zijn. In de praktijk betekent dit dat deelnemers aan een PAR-project mede-onderzoekers worden om hun leefwereld en omstandigheden te bestuderen. De onderzoeksvragen en -methoden worden mee bepaald door participanten op basis van hun gearticuleerde prioriteiten en noden.

Verder wil PAR-onderzoek meer bereiken dan kenniscreatie die doorgaans eerder beperkt verspreid wordt in wetenschappelijke rapporten, boeken en artikelen. Een belangrijke epistemologische doelstelling van PAR gaat over ‘actie ondernemen’ om problemen, bezorgdheden en noden van de betrokken groep aan te pakken en/of onrechtvaardigheden te veranderen. De idee is dat personen die deelnemen aan het project niet afhankelijk hoeven te zijn van anderen om iets te ondernemen maar zelf zaken in beweging kunnen brengen. Samenvattend, wat de thema’s en vragen zijn waarop concreet gewerkt wordt, is sterk afhankelijk van wat er vanuit de betrokken groep naar voor komt.

Design en methode van de samenwerking

Met het doel om samen concrete onderzoeksvragen, methodes en acties te ontwikkelen, combineerden we vanaf de start van het veldwerk een collectieve aanpak (waarin we als team samen komen) en persoonlijk spoor (waarin er contact is tussen individuele teamleden en de onderzoekster). De communicatie in het team gebeurt op een georganiseerde (e.g. samenkomsten) en spontane tussentijdse (via een chat, per telefoon,…) wijze. De opnames, transcripten en verslagen worden integraal gedeeld met de teamleden via een beveiligd online platform van Universiteit Gent. Het eigenaarschap van de data is immers expliciet gedeeld in PAR, alsook de analyse daarvan.