Dubbeldiagnose, de combinatie van problemen door middelengebruik en psychische problemen 

Ook al geeft de term misschien die indruk, het gaat bij ‘dubbeldiagnose’ niet om twee afzonderlijke diagnoses. De beide problemen zijn sterk met elkaar verweven. De term dubbeldiagnose is echter zo gangbaar dat we deze voor de herkenbaarheid toch gebruiken.

Uit onderzoek naar ernstige psychiatrische stoornissen blijkt dat middelengerelateerde stoornissen vaak voorkomen in combinatie met persoonlijkheidsstoornissen, psychose, posttraumatische stressstoornis (PTSS), stemmingsstoornissen als depressie of bipolaire stoornis, angststoornissen, ADHD en eetstoornissen.

Hoe kunnen we de samenhang tussen deze problemen begrijpen? Overmatig gebruik van middelen draagt bij aan het ontstaan en verergeren van een psychisch probleem. En een psychisch probleem verhoogt de kans op middelenproblemen. Maar je kan niet eenvoudigweg stellen dat het ene probleem een gevolg is van het andere. De samenhang is complexer: de risicofactoren voor het ene probleem, dragen ook bij aan het ontstaan van andere problemen. En eenmaal beide problemen aanwezig zijn, gaan ze elkaar daarbovenop ook versterken. Zo ontstaat een kluwen van factoren die elkaar beïnvloeden en het geheel in stand houden en complexer maken. Ook de kenmerken van middelenproblemen en andere psychische problemen overlappen elkaar. Kortom, de problemen zijn sterk met elkaar verweven. In de online cursus wordt dit geïllustreerd met concrete voorbeelden.

Mensen met dubbeldiagnose hebben over het algemeen meer en ernstigere klachten en ervaren problemen op verschillende levensdomeinen. Ze lopen ook een groter risico om geïsoleerd te raken en hebben een groter suïciderisico. Er is binnen de groep van mensen met dubbeldiagnose een subgroep met heel complexe zorgnoden. Naast ernstige middelenproblemen en andere psychische problemen, worstelen sommigen onder hen met financiële problemen, dakloosheid en zijn ze sociaal geïsoleerd. Ze hebben soms ook juridische problemen. En ze ervaren ook meer somatische gezondheidsproblemen. Net deze mensen blijken heel wat onvervulde zorgnoden te hebben. Ze vallen vaak uit de boot van de hulpverlening. De specialistische zorg is immers vaak georganiseerd in diagnose-specifieke zorgprogramma’s.

Gezien middelenproblemen en andere psychische problemen zo vaak samen voorkomen, is het belangrijk om daar alert voor te zijn. Zowel in de geestelijke gezondheidszorg en de verslavingszorg als in de eerstelijn. Vroegtijdig detecteren en interveniëren bevordert het herstel.

Bij een dubbeldiagnose hangen beide problemen op een complexe manier samen en zijn ze sterk met elkaar verweven. Iedere persoon heeft een unieke voorgeschiedenis en specifieke zorgnoden. Door dit samen met de cliënt in kaart te brengen, kan de hulpverlening hier zo goed mogelijk op afgestemd worden.

De complexiteit vraagt een persoonsgerichte aanpak volgens een aantal basisprincipes.

• Eerst en vooral vraagt dubbeldiagnose een herstelgerichte aanpak, afgestemd op de behoeften en motivatie van de persoon. In herstelgerichte zorg wordt niet alleen aan klinisch herstel gewerkt, maar ook aan persoonlijk, sociaal en maatschappelijk herstel. De persoon wordt ondersteund om het eigen leven vorm te geven tot een betekenisvol en kwaliteitsvol leven.
• Ten tweede is een geïntegreerde aanpak essentieel. Dit betekent dat beide problemen best gelijktijdig en op een samenhangende manier behandeld worden, door een multidisciplinair team of netwerk. Er is aandacht voor alle levensdomeinen en alle zorgnoden van de persoon en voor de onderliggende mechanismen die een rol spelen in beide problemen.
• Ten derde vraagt het problematisch middelengebruik een specifieke aanpak. Zelfs als het middelengebruik ontstaan is om met een psychisch probleem of met schaamtegevoelens om te gaan, gaat het middelengebruik op den duur een eigen leven leiden. Bij langdurig en overmatig middelengebruik, is dit automatisch gedrag nog moeilijk te doorbreken. Het aanpakken van het psychisch probleem is onvoldoende om overmatige middelengebruik te doorbreken.
• Als vierde basisprincipe geldt een persoonsgerichte en motiverende gespreksstijl. Hiermee bouw je aan een gelijkwaardige samenwerkingsrelatie en versterk je de eigen motivatie van de cliënt en diens vertrouwen in verandering.

Mensen leven in een context. Wanneer je de naasten actief in de hulpverlening betrekt, verloopt het herstel van de cliënt beter. Naasten kunnen een belangrijke bron van emotionele steun, begrip en motivatie zijn. Ook voor de naasten zelf is het belangrijk dat de hulpverlening hen betrekt. De psychische problemen hebben immers ook op hen een grote impact. Zij ondervinden langdurige stress, kunnen in een isolement terechtkomen en ze kunnen financiële problemen krijgen. Zij kunnen gebukt gaan onder gevoelens van schuld, onzekerheid, boosheid en verlies.

De kinderen van mensen met een dubbeldiagnose verdienen extra aandacht. Het opgroeien in een gezin waar de ouders psychische en middelenproblemen hebben, kan voor kinderen ingrijpende gevolgen hebben. Zij hebben een groter risico om later ook psychische problemen te ontwikkelen.

In het begeleiden van deze kinderen, is het doel om hun veerkracht te bevorderen.

Op de VAD-academie lanceerden we pas de nieuwe online cursus ‘Dubbeldiagnose’. Die gaat in op de algemene inzichten en geeft de basisprincipes mee van de hulpverlening bij dubbeldiagnose. Je kan de online cursus gratis en op je eigen tempo volgen op je pc of laptop.

Wil je meer weten? VAD organiseert regelmatig vormingen voor de alcohol- en drughulpverlening over specifieke combinaties van middelenproblemen met andere problemen, zoals psychose, angst- en stemmingsstoornissen, ADHD, … Schrijf je in op de nieuwsbrief van de VAD-academie om op de hoogte te blijven. Werk je in de brede GGZ, dan kan je bij Psyche terecht voor vormingen over de aanpak bij middelenproblemen bij jouw doelgroep.

Merk op: De term dubbeldiagnose wordt soms ook gebruikt voor de combinatie van psychische problemen en een verstandelijke beperking. Dat is een andere invulling van dezelfde term, daar gaan we in onze materialen of vormingen verder niet op in. We verwijzen voor deze thematiek naar de e-learning die Psyche vzw hierover ontwikkelde: https://psyche.flowsparks.com/?startactivity=beperking.