Zo help je je cliënt om te gaan met terugval bij problemen met middelengebruik, gamen of gokken
Veranderen van gedrag vraagt veel inspanningen, en terugval hoort bij het veranderproces. Wanneer het gaat om problemen met middelengebruik, gamen of gokken, vormt terugval een stevige drempel in het herstel. Het is demotiverend voor de cliënt en frustrerend voor diens omgeving. En voor jou als hulpverlener kan het een uitdaging zijn om ermee om te gaan. Terugvalpreventie is dan ook een basisstrategie in de hulpverlening bij problemen met middelengebruik, gamen of gokken. Het geeft de cliënt tools in handen om te anticiperen op momenten dat de verleiding groot wordt, terugval te vermijden, en eruit te leren als het toch mis gaat. VAD ontwikkelde materiaal om hulpverleners daarin bij te staan.
VAD bundelde een aantal concrete werkinstrumenten die al ruime tijd in de hulpverlening bij middelenproblemen gebruikt worden in het ‘Basismateriaal voor terugvalpreventie bij problemen met middelengebruik, gamen of gokken’. Recent werd een nieuwe aanvulling uitgewerkt: een poster en kaartjes met de verschillende elementen van het terugvalproces.
Wat vind je in dit materiaal?
Met terugvalpreventie bedoelen we interventies om specifieke vaardigheden te ontwikkelen om de abstinentie of het verminderd gebruik, gamen of gokken te behouden en het risico op terugval te beperken. Deze terugvalpreventie-interventies zijn gebaseerd op cognitieve gedragstherapie.
Terugvalpreventie past binnen een herstelgerichte benadering. De cliënt wordt ondersteund om de regie over het eigen leven te nemen en zijn veranderdoelen te bepalen. Herstel staat als doel voorop: kwaliteit van leven, een goede lichamelijke en geestelijke gezondheid en een bevredigend sociaal functioneren. De focus ligt dan ook niet exclusief op het gebruik, gamen of gokken.
Het materiaal bevat een selectie van methodieken voor de essentiële onderdelen van terugvalpreventie.
- Veranderdoel bevestigen en concretiseren
- Psycho-educatie over het terugvalproces
- Inventariseren en analyseren van hogerisicosituaties
- Cognitief herstructureren
- Aanleren van copingvaardigheden
- Noodmaatregelen
- Leefstijlinterventies
Het is niet bedoeld als een stappenplan of richtlijn voor terugvalpreventie. Je kan met die methodieken aan de slag gaan die passen in jouw aanpak en bij jouw cliënt. Tegelijk mag de samenhang van de verschillende aspecten van terugvalpreventie niet verloren gaan. Het gebruik van deze methodieken heeft maar zin als ze gekaderd zijn binnen een begeleiding op maat van de individuele cliënt, met oog voor de verschillende aspecten van zijn of haar functioneren. En aangevuld met het aanleren van sociale vaardigheden en het betrekken van belangrijke naasten.
Bij elke methodiek wordt in het kort de doelstelling beschreven, de werkwijze en enkele aandachtspunten en tips. Je vindt er ook telkens materiaal voor de cliënt, bijvoorbeeld een werkblad of een vragenlijst.
Je kan methodieken aanpassen aan de mogelijkheden van je cliënt. Niet elke methodiek hoef je volledig te doorlopen in één gesprek. Je kan een stuk meegeven als opdracht en dit achteraf bespreken. Of je kan de stappen uit een methodiek spreiden over meerdere gesprekken.
Nieuw in 2026: een poster en kaartjes over het terugvalproces
Op vraag van het werkveld ontwikkelden we een bijhorende poster over het terugvalproces. Door de poster op te hangen, stimuleer je als hulpverlener het gesprek over terugval. Het helpt je ook om tijdens een gesprek of behandelsessie aan te geven op welke elementen van het terugvalproces je met de cliënt(en) werkt. Je kan deze poster ook individueel of in groep gebruiken om psycho-educatie te geven over het terugvalproces.
Om de poster aantrekkelijk en begrijpelijk te maken, werden de verschillende elementen van het terugvalproces met afbeeldingen geïllustreerd. Deze afbeeldingen stellen we ook beschikbaar als kaartjes die je kan printen en uitknippen. Zo kan je met je cliënt de terugvalketen samen opbouwen.
Samen met het werkveld
Om het materiaal samen te stellen, werkten we samen met een ervaren groep hulpverleners, die hun werkwijze met ons deelden. Een eerste versie van deze map werd in de praktijk uitgetest. Op basis van een bevraging werd het materiaal verder op punt gesteld en aangevuld met extra methodieken.
Uit die bevraging bleek dat de methodieken duidelijk en bruikbaar zijn in zowel individuele cliëntcontacten als bij gebruik in groep. Het materiaal wordt vooral gebruikt in Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg (CGG) en afdelingen van psychiatrische ziekenhuizen, maar ook in andere settings die werken met verslavingsproblemen, zoals mobiele teams, MSOC, dagcentra en beschut wonen.
We willen dan ook alle hulpverleners bedanken die de afgelopen jaren het materiaal hebben helpen samenstellen, en die feedback gegeven hebben. Het eindresultaat dat dankzij hun bijdrage gerealiseerd werd, kan gedownload worden vanuit de catalogus van VAD-materialen. Van de poster kunnen tot 20 exemplaren gratis besteld worden.