Skip to main content

Ethische knopen in samenwerking

Samenwerken rond een cliënt is in de hulpverlening bij middelenproblemen eerder regel dan uitzondering. En net in die samenwerking duiken soms spanningen op: tussen wat juridisch juist is  en wat ethisch goed voelt. Wanneer handelen niet vanzelfsprekend is, waarden en verantwoordelijkheden botsen of wanneer je voelt dat er iets schuurt, kom je terecht in het spanningsveld van ethische vragen. Aurélie Smets (SAM, steunpunt Mens en Samenleving) nam ons in de laatste lezing op de VAD-studiedag 2025 mee in herkenbare praktijkdilemma’s die het spanningsveld tastbaarder maken.

©VAD-Aurélie Smets illustreert met een stoel, tapijt en rekker wat een ethische knoop is.

Een stoel, een tapijt en een rekker

Samenwerken is noodzakelijk, maar tegelijkertijd ook lastig. Dat illustreert Aurélie aan de hand van enkele attributen die symbool staan voor de verschillende facetten van een ethische knoop.

Zo wordt een stoel het beeld voor de cliënt, patiënt of jongere, een tapijtje staat voor de opdracht die je als hulpverlener te vervullen hebt en de rekker is het symbool voor de vertrouwensrelatie, die door het beroepsgeheim geborgd wordt.

Met deze metaforen laat Aurélie zien hoe samenwerking soms begint te schuren. Je kan als hulpverlener van je tapijt stappen, de rekker kan te strak komen te staan of de stoel – de persoon om wie het draait – kan uit beeld verdwijnen. Zo worden de spanningen en dilemma’s in samenwerking plots tastbaar.

Het beroepsgeheim wordt vaak benoemd als een probleem, maar het is het mooiste middel ter wereld om de vertrouwensrelatie te beschermen.

Aurélie Smets, SAM

Doordacht samenwerken

Wanneer samenwerken dreigt vast te lopen, kan je dat proactief voorkomen door enkele doordachte stappen te zetten.

Ken jezelf, je partner(s) en het doel

Voor je beslist om samen te werken, analyseer je best in je team en met de andere partners wat de meerwaarde van een samenwerking is. Vragen die daarbij behulpzaam zijn:

  • Wat is het doel?
  • Wat is mijn opdracht en mandaat?
  • Wat verwacht ik van de anderen?
  • Gaat het om persoonsgebonden informatie?
  • Welke juridische of deontologische kaders gelden hier?

To tell or not to tell?!

Deel enkel informatie die nodig is (need to know), niet wat enkel interessant is (nice to know). Filter de informatie die je hebt op de relevantie. Samenwerken staat niet gelijk aan alles delen, maar wel samen een doel bereiken. Soms is ethisch handelen net: iets niet delen.

Materiaal
Beroepsgeheim: Wettelijk kader voor hulpverleners in de alcohol- en drughulpverlening
Deze gids biedt hulpverleners een helder overzicht van het beroepsgeheim in de alcohol- en drughulpverlening, met wettelijke bepalingen, uitzonderingen en realistische casussen. Ook artikel 358ter en de daarbij horende uitdagingen komen aan bod.

Hulpverleners weten vaak ontzettend veel, maar maak de afweging: wat is nodig vanuit mijn eigen opdracht en het gezamenlijke doel?

Aurélie Smets, SAM

Belang van posities: Zet de cliënt centraal

Aurélie benadrukt het belang van evenwaardige posities tussen alle betrokkenen. Machtsverschillen kunnen zich subtiel in een overleg nestelen. De aanwezigheid van de cliënt – fysiek of via een lege/denkbeeldige stoel – helpt het perspectief van de cliënt centraal te houden. De hamvraag blijft ‘zou ik hetzelfde zeggen als de cliënt erbij zit?’ Zo blijf je als hulpverlener betrouwbaar. Wordt iets toch in de cliënts afwezigheid besproken, koppel dan achteraf altijd helder terug.

Niets over de cliënt, zonder de cliënt” in het beste geval, maar zeker “nooit achter de rug, soms over het hoofd”.

Aurélie Smets, SAM

Meta-evaluatie

Evalueer een samenwerking achteraf en reflecteer ook los van cliëntsituaties. Dat maakt het mogelijk om duidelijke afspraken te formuleren en samenwerking continu te verbeteren.

Hoever staan we hier al mee?

Aurélie toetst in de zaal naar welke stappen het vaakst al worden toegepast. Daarbij zien we dat het centraal zetten van de cliënt voor de meerderheid van de deelnemers evident is. Ook het vooraf nadenken over het doel is al voor meer dan 30 deelnemers de praktijk. De reflectie achteraf blijkt nog het minst gangbaar. En ook duidelijkheid over het mandaat verkrijgen is voor een deel van de groep een werkpunt.

Enkele tips

Het praktijkgerichte verhaal mondt uit in een reeks heldere handvatten voor samenwerking:

  • ken de contouren van je eigen ‘tapijtje’: zorg dat je goed weet wat jouw opdracht is bij samenwerking.
  • zorg dat alle tapijtjes in relatie staan met cliënt: het uitgangspunt is de cliënt, die zorgt ervoor dat je je opdracht kan gaan uitvoeren.
  • onderzoek waar de ethische knoop vandaan komt: verken welke individuele (waarden, bekommernissen, onzekerheden) of structurele (mandaten, beroepsgeheim, discretieplicht, interne procedures) factoren ten gronde liggen aan een ethisch vraagstuk.
  • zet de cliënt centraal: niets over de cliënt zonder de cliënt – zet de cliënt (imaginair) mee aan tafel.
  • vermijd onnodige verwarring: laat eigen vaktaal achterwege in intersectoraal overleg.
  • beslis niet alleen bij ethische vragen: zoek steun bij collega’s en zorg dat de organisatie voldoende omkadering biedt.
  • wees transparant: Leg uit en wees duidelijk, zowel naar partners als naar cliënten.
  • accepteer dat verschillende visies naast elkaar kunnen staan: maak van het belang van de cliënt het leidend principe.
  • werk zoveel mogelijk via het cliëntgerichte driehoeksoverleg: dit is de beste optie voor zoveel mogelijk regie bij de cliënt.

Meer info?

Heb je nood aan meer info of advies, check dan onderstaande links:

 

Femke Wijgaerts
Stafmedewerker Vorming-Hulpverlening

Deel dit artikel via