Hoe ga je om met psychofarmaca in woonzorgcentra? Praktijkvoorbeelden voor je beleid

Veel ouderen krijgen psychofarmaca voorgeschreven, maar dat gebeurt niet altijd om de juiste redenen. Soms gebruiken mensen deze medicatie te lang of zonder dat er een duidelijke reden voor is. Vaak heeft dat een negatieve impact op hun levenskwaliteit, terwijl je als woonzorgcentrum net streeft naar zoveel mogelijk levenskwaliteit en welbevinden voor je bewoners.

Een psychofarmacabeleid is een samenhangend geheel van regels en afspraken over hoe het woonzorgcentrum omgaat met psychofarmaca. Het is niet de bedoeling om psychofarmaca volledig uit het woonzorgcentrum te bannen, wel om correct en verantwoord gebruik aan te moedigen. Met een gedragen beleid is hier een duidelijk kader voor.

Dat ervaren ze bijvoorbeeld in WZC Sint-Franciscustehuis, waar de afspraken en procedures werden opgenomen in het kwaliteitshandboek: “Die procedures zijn nu echt eigen aan ons geworden. We werken zo en niet anders”, zegt hoofdverpleegkundige en psychofarmacacoördinator David Spitaels. “Als een bewoner bijvoorbeeld probleemgedrag stelt en we willen een activiteit op maat, dan spreken we in eerste instantie de ergotherapeut aan. Die bekijkt dan samen met de bewoner wat gepast is. Op basis daarvan bekijken we wie er het best mee aan de slag gaat en die collega adviseert het team in verband met de beste aanpak.”

Hoe kwam de inspiratiegids tot stand?

VAD ging langs bij zes woonzorgcentra die al aan de slag gingen met een psychofarmacabeleid op maat van hun voorziening. Het gaat om zowel openbare woonzorgcentra als vzw’s. Ze vertellen over de impact van hun psychofarmacabeleid, hoe ze omgingen met weerstand, de mentaliteitswijziging in hun woonzorgcentrum, welke niet-medicamenteuze alternatieven ze aanbieden, hoe ze het beleid opnemen in het kwaliteitshandboek …

Naast getuigenissen vind je in de inspiratiegids ook foto’s en concrete uitgewerkte voorbeelden van visies, flowcharts en een uitgewerkt beleid in het kwaliteitshandboek. Volgende woonzorgcentra werkten mee aan de inspiratiegids:

• Leiehome (Drongen, Oost-Vlaanderen): 166 erkende woongelegenheden
• Aymonshof (Dendermonde, Oost-Vlaanderen): 150 erkende woongelegenheden
• Briels (Melsele, Oost-Vlaanderen): 96 erkende woongelegenheden
• Sint-Franciscustehuis (Brakel, Oost-Vlaanderen): 178 erkende woongelegenheden
• Kloosterhof (Meeuwen, Limburg): 72 erkende woongelegenheden
• Hoevezavel (Lommel, Limburg): 120 erkende woongelegenheden

Woonzorgcentrum Leiehome startte in 2013 met een kwaliteitsproject dat de basis vormde voor het VAD-draaiboek ‘Psychofarmaca in de woonzorgcentra – samen op weg naar minder’. De andere vijf woonzorgcentra deden beroep op een procesbegeleider binnen het project procesbegeleiding voor preventie binnen zorg en welzijn.

Psychofarmaca afbouwen of stopzetten, kan weerstand opwekken – bij bewoners of hun familie, maar ook bij werknemers en artsen. De bezorgdheid is begrijpelijk: wat als het probleemgedrag waarvoor de medicatie ooit werd opgestart terugkeert?

Niet-medicamenteuze alternatieven kunnen dan een waardevol antwoord bieden. Dat hoeven niet per se grote ingrepen te zijn. Bewoners hebben vaak veel aan kleine, dagdagelijkse dingen: samen een kop koffie drinken, een aangepaste pen zodat iemand weer kan schrijven, of luisteren naar muziek uit het verleden.

Niet-medicamenteuze alternatieven kunnen gericht zijn op:

• Persoonsgebonden factoren: sociaal netwerk, emotionele ondersteuning …
• Omgevingsgebonden factoren: infrastructuur en interieur, voeding …
• Activiteitsgerelateerde factoren: dagindeling, aanbod aan activiteiten …

Het vraagt soms heel wat creatieve oplossingen om voor elke bewoner relevante aanpassingen te doen. De woonzorgcentra in de inspiratiegids tonen dat alles mogelijk is. Hier vind je al een greep uit de voorbeelden:

Welke persoonsgebonden aanpassingen maken woonzorgcentra?

Psychologische ondersteuning behoort niet tot het standaard aanbod van een woonzorgcentrum. Toch kan het een heel grote hulp zijn om probleemgedrag van bewoners te begrijpen. Een psycholoog is een vertrouwenspersoon. De psycholoog kan ook medewerkers en familie helpen om op maat met een bewoner om te gaan.

Bij WZC Briels is het psychologisch team echt een meerwaarde vertelt referentiepersoon dementie en psychofarmacacoördinator Saskia De Block: “We hebben een psycholoog en een consulente, vanuit onze woonzorggroep. De samenwerking loopt goed. Ze waren betrokken bij het uitwerken van het psychofarmacabeleid. Ze wezen ons erop dat niemand van de bewoners die antidepressiva namen psychologische begeleiding kreeg. Nu verwijzen we eerst door naar de psycholoog. Pas daarna bekijken we samen of er nog medicatie nodig is. Ook als iemands partner overlijdt, maken we nu standaard een afspraak bij de psycholoog.”

Hoe passen woonzorgcentra hun omgeving aan?

Er zijn heel wat mogelijkheden om de infrastructuur of het interieur aan te passen en dat kan een grote impact hebben op de levenskwaliteit van bewoners: ze krijgen zin om uit hun kamer te komen of kunnen hun kamer terugvinden zonder andere bewoners lastig te vallen.

Niet elk woonzorgcentrum heeft de mogelijkheden om grote ingrepen te doen, maar zelfs kleine aanpassingen kunnen een aanzienlijk verschil maken. WZC Kloosterhof maakte het voor bewoners bijvoorbeeld makkelijker hun kamer terug te vinden door te deuren te bestickeren: “Om te voorkomen dat bewoners de verkeerde kamer binnen gaan zijn al onze deuren bestickerd, zodat ze er als een echte voordeur uitzien. Daardoor zijn alle deuren verschillend en herkenbaar. Bewoners geven bijvoorbeeld aan: ‘Ik woon bij de rode deur.’”, vertelt campusdirecteur en psychofarmacacoördinator Evi Waelburgs.

Op lange termijn heeft autonomie de grootste invloed op levenskwaliteit. Bewoners die aan betekenisvolle activiteiten kunnen deelnemen, iets zinvols te doen hebben, zich buitenshuis kunnen begeven, een aanbod aan animatie en therapieën hebben, geven aan een hogere levenskwaliteit te hebben.

Een betekenisvolle activiteit kan ook iets heel eenvoudigs zijn, zegt Saskia De Block, referentiepersoon dementie en psychofarmacacoördinator van WZC Briels: “Vaak heb je al meer in huis dan je denkt. Je moet het niet altijd te groot zien. Je hebt bijvoorbeeld niet per se een snoezelruimte nodig om aan multisensorische stimulatie te doen. Het kan ook een tas koffie met een goed koekje zijn. Door dit kritisch te bekijken, is ons aanbod alleen maar versterkt.”

Ook aan de slag met een psychofarmacabeleid in je woonzorgcentrum?

In het draaiboek Psychofarmaca in de woonzorgcentra – samen op weg naar minder vind je een leidraad voor het uitwerken van een psychofarmacabeleid. Er bestaat geen standaard psychofarmacabeleid dat voor elk woonzorgcentrum toepasbaar is: het moet altijd op maat uitgewerkt worden. Je kan je daarbij gratis laten coachen door een procesbegeleider binnen het project procesbegeleiding voor preventie binnen zorg en welzijn of je kan er zelfstandig mee aan de slag.

De inspiratiegids hoort bij het draaiboek biedt extra ondersteuning bij de ontwikkeling en implementatie van jullie psychofarmacabeleid. Je komt meer te weten over de ervaringen van andere woonzorgcentra en krijgt zicht op de impact en weerwaarde van hun psychofarmacabeleid. Het is een interactief plukboek waar je de informatie uithaalt die voor jouw woonzorgcentrum relevant is.