Kwetsbaarheid en middelengebruik: handvatten voor een niet-stigmatiserende aanpak

De tools zijn bedoeld voor intermediairs en professionelen – zoals CGG-preventiewerkers, Gezondheidsmakers, OCMW-medewerkers en medewerkers van wijkgezondheidscentra – die werken met mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties. Ze dienen als achtergrondmateriaal voor vormingen en overlegmomenten en zijn niet bedoeld voor rechtstreeks gebruik met de doelgroep zelf.

In het publieke debat én in professionele contexten wordt middelengebruik bij mensen in armoede of met een migratieachtergrond vaak eenzijdig voorgesteld. Nochtans tonen cijfers aan dat de realiteit complexer is.

Met deze presentatie en infographic willen we:

• Hardnekkige misvattingen corrigeren
• Een genuanceerd beeld schetsen van middelengebruik en gokken
• Professionelen ondersteunen in een niet-stigmatiserende aanpak

De PowerPoint is modulair opgebouwd in bewerkbaar formaat, zodat je makkelijk dia’s kan selecteren voor jouw vorming. De infographic bundelt de kernboodschappen in één helder overzicht en kan aanvullend meegegeven worden of afzonderlijk gebruikt worden, bijvoorbeeld in overleg met een lokaal bestuur.

Mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties ervaren een structurele achterstelling op meerdere levensdomeinen zoals inkomen, huisvesting, onderwijs en sociale participatie. Concreet gaat het vaak over mensen in armoede en/of mensen met een migratieachtergrond.

Daarnaast zijn er ook mensen die door specifieke risicofactoren een grotere kans hebben op negatieve gevolgen van middelengebruik, zoals mensen met een beperking, mensen met psychische problemen, gedetineerden en kinderen van ouders met afhankelijkheidsproblemen. Hoewel beide groepen elkaar deels overlappen, vallen ze niet noodzakelijk samen.

De cijfers tonen dat maatschappelijke kwetsbaarheid een aanzienlijk deel van de bevolking treft:

• In 2024 had 27% van de inwoners in Vlaanderen een migratieachtergrond. Dit aandeel neemt sterk toe. In 2010 ging het over 16%.
• Drie vijfde van de mensen met een migratieachtergrond is afkomstig van buiten de EU.
• In 2021 leefde 8% van de Vlamingen onder de armoedegrens.
• In bepaalde groepen ligt dit aandeel veel hoger: 25% van de mensen geboren buiten de EU en 39% van de werklozen leeft onder de armoedegrens.

Maatschappelijke kwetsbaarheid wordt vaak gereduceerd tot armoede of migratieachtergrond, maar de werkelijkheid is multidimensionaal. Het kruispuntdenken stelt dat iemands identiteit wordt gevormd door zijn of haar positie op 14 belangrijke dimensies zoals geslacht, etniciteit, leeftijd, religie, gezondheid, klasse, enz. Elke dimensie kan een mogelijke bron van ongelijkheid zijn, waardoor maatschappelijke kwetsbaarheid het resultaat is van samenspel tussen verschillende ongelijkheden. Het erkennen van deze complexiteit is cruciaal voor effectieve preventie en hulpverlening.

Een belangrijke nuance:

Mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties gebruiken vaak niet meer middelen of gokken niet meer dan mensen in een gunstigere maatschappelijke positie.

Wat wel opvalt, is dat ze:

• Sneller negatieve gevolgen ondervinden
• Meer kans hebben op problematisch gebruik
• Minder kunnen terugvallen op een sociaal vangnet
• Moeilijker toegang vinden tot hulpverlening

Dit wordt bevestigd door een aantal bevindingen uit prevalentieonderzoek in Vlaanderen:

• Hoe lager het inkomen, hoe minder mensen het afgelopen jaar alcohol dronken en hoe meer ze zich houden aan de alcoholrichtlijn van maximaal 10 standaardeenheden per week.
• Het laatstejaar gokken gebeurt het minst bij mensen met het laagste opleidingsniveau.
• Bij de laagste inkomensgroepen zien we, in verhouding tot het aantal mensen dat cannabis gebruikt, veel meer problematisch gebruik.
• Jongeren afkomstig uit Turkije/Maghreb & sub-Sahara Afrika rapporteren lager laatstejaars- en regelmatig gebruik van cannabis dan jongeren zonder migratieachtergrond. Bij jongeren met een Europese migratieachtergrond ligt dat gebruik net hoger.

Mensen enkel opdelen op basis van inkomen, opleiding en achtergrond is artificieel. Er zijn veel andere risicofactoren voor middelengebruik en gokken die een rol spelen en er zijn vaak uitzonderingen op de regel. De term migratieachtergrond doet ook tekort aan de grote verschillen tussen diverse migratieachtergronden.

Wanneer we vanuit het MMM-model naar kwetsbaarheid kijken, zien we dat er heel wat risicofactoren meespelen bij middelengebruik en gokken. Bij de Mens-factor spelen trauma, taalachterstand en beperkte copingvaardigheden mee. Achtergestelde buurten, discriminatie en problematische gezinssituatie vallen dan weer onder de Milieu-factor. Daarnaast spelen beschermende factoren een rol, zoals een negatieve houding tegenover gebruik (bv. omwille van religie) of positieve rolmodellen.

Wat opvalt, is dat veel risicofactoren moeilijk te veranderen zijn omdat ze intrinsiek deel uitmaken van een persoon (bv. trauma) of diep ingebed zijn in de maatschappij (racisme, armoede …). De beste aanpak vertrekt daarom vanuit een brede maatschappelijke strategie over verschillende beleidsdomeinen. Binnen preventie betekent dit extra aandacht en middelen voor mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties, waarbij het inzetten op beschermende factoren niet over het hoofd mag worden gezien.

Mensen zijn meer dan de groep waartoe ze behoren en mogen niet vereenzelvigd worden met een bepaald kenmerk of probleem. Achter elke persoon zitten veel meer facetten dan alleen het middelengebruik of probleem. Stigmatiserende termen versterken maatschappelijke uitsluiting. Daarom is het belangrijk om zorgvuldig taalgebruik toe te passen.

Enkele richtlijnen:

• Gebruik ‘mensen in armoede’ in plaats van ‘lage SES-groep’.
• Gebruik ‘mensen die drugs gebruiken’ in plaats van ‘druggebruikers’.
• Gebruik ‘mensen met een beperking’ in plaats van ‘gehandicapten’.