Trends in middelengebruik, gamen en gokken: wat zegt de nieuwste gezondheidsenquête?

Acht op de tien volwassen Vlamingen dronken het afgelopen jaar alcohol. Dat aandeel is lager dan tien jaar geleden (88%), maar er is geen sprake van een significant dalende trend. Mensen met een hogere opleiding en een hoger inkomen drinken het vaakst, terwijl 10% van de Vlamingen nog nooit alcohol gedronken heeft.

Het aandeel wekelijkse drinkers steeg van 43% naar 49%, terwijl het gemiddeld aantal glazen per week stabiel bleef op 10. Daartegenover staat dat het dagelijks alcoholgebruik daalde van 12% naar 5%. Deze daling was sterker bij mannen dan bij vrouwen, al liggen de huidige cijfers bij beide geslachten gelijk. Dagelijks drinken neemt toe met de leeftijd en is het hoogst bij 65-plussers (15%).

Wekelijks bingedrinken (vier of meer glazen voor vrouwen, zes of meer voor mannen binnen de twee uur) kwam voor bij 3% van de volwassenen, met een duidelijke genderkloof: 5% van de mannen tegenover 1% van de vrouwen. Sinds 2018 is een lichte daling in dit gedrag merkbaar.

16% van de volwassenen drinkt meer dan de aanbevolen 10 glazen alcohol per week, een cijfer dat al tien jaar stabiel blijft. Mannen (24%) overschrijden deze grens vaker dan vrouwen (8%). De meeste Vlamingen volgen dus de preventieve richtlijn voor alcoholgebruik.

Het aantal volwassenen met ooit problematisch alcoholgebruik (gemeten via de CAGE-test) verdubbelde van 10% in 2013 naar 22%. Ook recent problematisch gebruik nam toe: van 8% in 2018 naar 11% nu. Mannen scoren hierbij dubbel zo hoog als vrouwen, zowel voor ooit problematisch gebruik (29% vs. 15%) als voor recent problematisch gebruik (14% vs. 7%). Bij 75-plussers komen alcoholproblemen het minst voor.

De cijfers uit de Belgische gezondheidsenquête 2023-2024 schetsen een genuanceerd beeld van illegaal druggebruik bij volwassenen tussen 18 en 64 jaar.

Cannabis

Meer dan een derde van de mannen (37,5%) en bijna een kwart van de vrouwen (23,5%)  zegt ooit cannabis te hebben gebruikt. Dat ligt een stuk hoger dan in 2018, toen dit respectievelijk 28% en 17% was. Het laatstejaarsgebruik ligt aanzienlijk hoger bij mannen (11,0 %) dan bij vrouwen 3.4%. Het actief gebruik in de dertig dagen voorafgaand aan de bevraging ligt op 7,2% bij mannen en 1,8% bij vrouwen, opnieuw een lichte stijging tegenover 2018. Wel zien we bij deze groep dat intensief cannabisgebruik (waarbij iemand meer dan 20 dagen cannabis heeft gebruikt in de laatste 30 dagen) terugvalt van 31,5% in 2018 naar 21,4% 2023.

De gemiddelde startleeftijd voor cannabis ligt op 18 jaar en verschilt niet tussen mannen en vrouwen. Jongeren beginnen echter steeds vroeger: bij 15- tot 24-jarigen ligt de gemiddelde startleeftijd op 16,8 jaar, bij 25- tot 34-jarigen op 18,15 jaar en bij 45- tot 54-jarigen op 19,39 jaar. Dat wijst op een verschuiving naar vroeger gebruik bij jongere generaties.

Omdat de Cannabis Abuse Screening Test (CAST) uit de vragenlijst werd geschrapt, is het problematisch gebruik van cannabis niet meer in te schatten.  Wel werd gevraagd naar stoppogingen. De meerderheid van de actieve cannabisgebruikers (70,1%) heeft nooit geprobeerd om te stoppen, 16,0% deed recentelijk (< 12 maanden) een poging en 14,0% meer dan 12 maanden geleden.

Andere illegale drugs

5,7% van de Vlaamse mannen en 2% van de Vlaamse vrouwen gaf aan in de afgelopen 12 maanden een andere illegale drug dan cannabis te hebben gebruikt. Het actief gebruik – in de laatste 30 dagen – bedroeg 2,4% bij mannen en 0,6% bij vrouwen.

Specifiek voor cocaïne rapporteerde 2,7% van de mannen en 0,6% van de vrouwen gebruik in het laatste jaar. MDMA/ecstasy werd in dezelfde periode door 2% van de mannen en 1% van de vrouwen gebruikt. De cijfers tonen dat mannen in alle categorieën aanzienlijk vaker gebruiken. Hoewel die trend niet nieuw is, bevestigen de cijfers wel genderpatronen in illegaal druggebruik.

Een overzicht van welke illegale drugs de bevolking de afgelopen 12 maanden heeft gebruikt, toont dat naast cocaïne en ecstasy, het gebruik van hallucinogenen, ketamine en nieuwe psychoactieve stoffen (NPS) is toegenomen. Het is wel belangrijk om te onderstrepen dat het hier gaat over 1% of minder van de Belgische bevolking tussen 15* en 64 jaar.

^{*Voor illegaal druggebruik anders dan cannabis hebben we voorlopig enkel cijfers uit het rapport. Daardoor ligt de doelgroep hier op 15-64 jaar in plaats van 18-64 jaar.}

Gokken blijft wijdverspreid onder Vlaamse volwassenen: meer dan een derde (34,3%) gokte het afgelopen jaar minstens één keer. Hoewel de meerderheid occasioneel (minstens één keer in het afgelopen jaar) speelt, gokt 6,8% wekelijks en 0,1% zelfs dagelijks. Vooral mannen en 45- tot 54-jarigen blijken frequente spelers. Loterijspelen zijn daarbij het populairst: 32,1% van de Vlamingen tussen 18-64 jaar gokte met loterijspelen in de laatste 12 maanden. De top drie wordt afgemaakt met sportweddenschappen (2,6%) en casinogokken (2,1%).

We kunnen ook voor het eerst de prevalentiecijfers van gokken vergelijken met de vorige gezondheidsenquête. Opvallend is de sterke verschuiving naar online gokken. Waar in 2018 slechts 9,9% online gokte, is dat cijfer intussen verdubbeld naar 18%. Vooral 25- tot 34-jarigen en 45- tot 54-jarigen dragen bij aan die stijging. Toch blijft gokken op locatie (29,2%) voorlopig nog populairder, al daalt dat aandeel wel licht.

Het risico op problematisch gokken blijft een aandachtspunt: 1.5% van de Vlamingen loopt een laag risico en 0,6% een hoog risico. Dat risico is het grootst bij 18- tot 24-jarigen. Dat is een lichte toename vergeleken met 2018: toen was er sprake van respectievelijk 0,6%en 0,4%.

6,8% van de bevolking geeft meer dan 40 euro per maand uit aan gokken – gemiddeld zelfs bijna 87 euro. Die bedragen liggen wel een stuk lager dan in 2018, toen het gemiddelde nog 122 EUR bedroeg.

In deze editie van de gezondheidsenquête werd voor het eerst gepeild naar schermtijd en de tijd besteed aan gamen. Gamen blijkt een vaste vrijetijdsbesteding voor veel Vlamingen tussen 18 en 64 jaar, met een gemiddelde van 24 minuten per dag. Bij jongeren tussen 18 en 24 jaar ligt dat cijfer echter veel hoger: gemiddeld 70 minuten per dag, tegenover bijvoorbeeld 14 minuten bij 45- tot 54-jarigen. Mannen gamen gemiddeld vaker dan vrouwen.

De meeste volwassenen (91,7%) gamen maximaal twee uur per dag, maar bij jongvolwassenen is intensiever gamen opvallend vaker aan de orde: bijna 1 op 5 (17,6%) van de 18- tot 24-jarigen gamet tussen de 2 en 4 uur per dag. In andere leeftijdscategorieën ligt dat aandeel veel lager.

De gezondheidsenquête is een belangrijke bron om trends in middelengebruik, gokken en gamen binnen de volwassen bevolking te monitoren, maar biedt ons ook aanknopingspunten voor beleid en praktijk:

• • Alcoholgebruik blijft hoog en algemeen verspreid. Problematisch gebruik van alcohol neemt toe. Dit onderstreept het belang van alcoholpreventie. Universele preventie, gericht op het veranderen van de maatschappelijke alcoholnorm blijft cruciaal. De jaarlijkse Tournée Minérale-campagne blijft in dit kader bijzonder relevant.
  • Om bij een groot aantal mensen gezond gedrag te stimuleren en riskant gedrag terug te dringen zijn omgevingsinterventies essentieel. We denken dan aan het optrekken van de minimumleeftijd voor de aankoop van alcohol naar 18 jaar, maatregelen die de prijs van alcohol verhogen, het verbieden van alcoholreclame of goksponsoring of een verkoopverbod van alcohol in ziekenhuizen.
  • De duidelijke genderpatronen bij cannabis en andere illegale drugs suggereren dat mannen vaker en intensiever gebruiken. Ook leeftijdstrends tekenen zich duidelijk af: intensief gamen komt veel vaker voor bij jongvolwassenen, terwijl 65-plussers het vaakst dagelijks alcohol drinken. Die vaststelling onderstreept dat preventie en hulpverlening baat hebben bij een genderspecifieke en leeftijdsspecifieke benadering waarbij aandacht is voor de specifieke noden en gebruikscontext.
  • De meerderheid van de volwassenen gebruikt geen illegale drugs. Het blijft dus belangrijk om preventie specifiek te richten naar mensen die illegale drugs gebruiken, en niet de algemene bevolking. Toch is het belangrijk om risicogroepen gericht te bereiken met specifieke boodschappen, zoals gebeurt via de campagne #dewittelijn van VAD/De Druglijn.
  • Online gokken zit in de lift. Waar in 2018 nog 9,9% online gokte, is dat cijfer in 2023 verdubbeld naar 18%. Preventie moet deze digitale verschuiving volgen en sterker inzetten op online kanalen, waar de doelgroep zich effectief bevindt.
  • Bijna 1 op de 5 van de 18- tot 24-jarigen gamet tussen de 2 en 4 uur per dag. Dat intensief gamen vergroot de kans op problematisch gedrag. Door de toenemende verwevenheid van gamen met sociale media en smartphonegebruik is het belangrijk om bij jongeren in te zetten op preventie en vroeginterventie, zodat mogelijke problemen tijdig worden voorkomen. De cijfers onderstrepen ook het belang van het monitoren van aanmeldingen van gameverslaving in de hulpverlening.

Cijfers uit de gezondheidsenquête ondersteunen een evidence-informed preventie- en hulpverleningsbeleid door trends en evoluties in kaart te brengen. De cijfers uit deze editie tonen vooral de noodzaak aan om in te zetten op een doeltreffend alcohol- en drugbeleid. Bij de hele bevolking kan gezondheidswinst geboekt worden.

Middelengebruik, gamen en gokken samengevat:

Meer weten?

Download hier alle resultaten van de gezondheidsenquête 2023-2024 over alcohol, illegale drugs, gokken en schermtijd.

In de interactieve databank kan je alle cijfers zelf opzoeken.

Het gebruik van psychoactieve medicatie werd bevraagd in de module mentale gezondheid. Deze cijfers worden in de loop van oktober gepubliceerd.