Skip to main content

Wat moet je als zorgverlener weten over zwangerschap en alcohol- en ander druggebruik?

Als zorgverlener krijg je misschien te maken met vrouwen die alcohol of drugs gebruiken tijdens een zwangerschapswens, zwangerschap of borstvoeding. Wat zijn de risico’s? Wat kun je zeggen of doen? Op deze pagina vind je heldere info, materialen en vorming om middelengebruik bespreekbaar te maken én gepast te handelen.

Voor wie?

Onze materialen over alcohol en andere drugs richten zich tot hulp- en zorgverleners die werken met:

  • vrouwen met een zwangerschapswens
  • zwangere vrouwen
  • vrouwen die borstvoeding geven

Je kan hiermee aan de slag als huisarts, gynaecoloog, vroedvrouw, psycholoog, psychiater, drughulpverlener, maatschappelijk werker, pedagoog, …

Alle info voor professionals over tabaksgebruik rond de zwangerschapsperiode is terug te vinden op de website van Rookvrije Start | Gezond Leven.

Hoe ga je in gesprek over alcohol of drugs tijdens de zwangerschap?

Het is belangrijk om als zorgverlener alcohol- en druggebruik bij elke zwangere vrouw te bevragen. Uit onderzoek blijkt dat bijna alle zwangere vrouwen het ook normaal vinden dat hun zorgverlener deze thema’s bespreekt. Het hoort gewoon bij een goede zorgverlening.

Veel zwangere vrouwen die af en toe alcohol of andere drugs gebruiken, durven daar (uit schaamte) niet spontaan over te praten.

Vrouwen die afhankelijk zijn, ervaren nog extra drempels. Stoppen zonder professionele ondersteuning is vaak moeilijk — en niet altijd haalbaar. Uit angst voor oordeel of zelfs een uithuisplaatsing na de geboorte, wordt zorg soms uitgesteld of vermeden.

Vrouwen die afhankelijk zijn van alcohol of drugs, hebben aangepaste ondersteuning nodig. Tijdens een multidisciplinair overleg (met bv. huisarts, maatschappelijk werker, vroedvrouw, psycholoog, …), én met de vrouw in kwestie, kan een succesvol zorgtraject uitgetekend worden.

Als zorgverlener heb je meer impact dan je denkt! Hoe jij het gesprek opent, maakt een groot verschil. Een open, empathische houding kan het vertrouwen geven dat nodig is om stappen te zetten. Durf ook door te vragen bij een vermoeden. Hoe vroeger je optreedt, hoe groter de kans op een goede uitkomst voor moeder en baby.

Hoe breng je een bezorgdheid ter sprake?

  1. Vraag toestemming
    “Vind je het oké als ik iets zeg waar ik bezorgd over ben?”
  2. Verwoord jouw zorgen rechtstreeks. Benoem de signalen die je bezorgd maken concreet en zonder te oordelen
    “Je zegt dat je af en toe alcohol drinkt tijdens je zwangerschap. Ik maak me zorgen over de gevolgen hiervan op je ongeboren baby. Zelfs kleine hoeveelheden kunnen schadelijk zijn, dus mijn advies is om geen alcohol te drinken.”
  3. Benadruk de eigen verantwoordelijkheid van de vrouw voor haar keuzes
    “Jij beslist natuurlijk zelf wat je hiermee doet.”
  4. Vraag naar haar mening
    “Wat vind jij hiervan?”
Leer meer over motiverend werken via deze leidraad en inspiratiebox

Wat zijn de risico’s van alcohol- en druggebruik VOOR de zwangerschap?

Alcohol en andere drugs kunnen al vóór de zwangerschap risico’s vormen — bij zowel vrouwen als mannen.

  • Bij mannen: middelengebruik kan de rijping van spermacellen verstoren en de cellen beschadigen.
  • Bij vrouwen: het kan de eicelproductie bemoeilijken, de eicel zelf beschadigen én de innesteling van een bevruchte eicel verstoren

Daarom luidt het advies: stop 3 maanden vóór de bevruchting met alcohol en andere drugs — en zeker in de week rondom de bevruchting. 

In de infofiche Alcohol en zwangerschap lees je in één oogopslag wat de risico’s zijn voor, tijdens én na de zwangerschap

Wat zijn de risico’s van alcohol en ander drugs TIJDENS de zwangerschap?

Alcohol, tabak en andere drugs verhogen het risico op een vroeggeboorte en groeivertraging van de baby.

Het veiligste advies: vermijd alle middelengebruik tijdens de zwangerschap.

Hoe groot de risico’s zijn, hangt af van verschillende factoren:

  • Moment van gebruik: tussen week 3 en 8 van de zwangerschap is het risico op misvormingen het grootst. Veel vrouwen weten dan nog niet dat ze zwanger zijn
  • Soort middel: sommige middelen veroorzaken meer schade dan andere.
  • Frequentie en hoeveelheid: hoe vaker en hoe meer iemand gebruikt, hoe groter het risico op schade voor de baby.
  • Combigebruik: middelen combineren, zoals bijvoorbeeld roken én drinken, verhoogt de risico’s aanzienlijk.
Meer weten? Lees de brochure Alcohol, tabak en drugs tijdens de zwangerschap

Wat zijn mogelijke gevolgen van alcohol- en druggebruik tijdens de zwangerschap?

  • Op korte termijn kan de baby meteen na de geboorte ontwenningsverschijnselen vertonen. Wanneer er, op het einde van de zwangerschap, alcohol, illegale drugs, psychoactieve medicatie gebruikt werd, kan het zijn dat de baby fysiek afhankelijk geworden is van het middel. Dit noemt het neonataal abstinentiesyndroom of NAS.
  • Op langere termijn kunnen verschillende aandoeningen door alcoholgebruik tijdens de zwangerschap gediagnosticeerd worden. FASD of Foetaal Alcohol Spectrum Stoornis is een paraplubegrip hiervoor. FAS of Foetaal alcohol syndroom is de ernstigste vorm met groeiachterstand, specifieke gezichtskenmerken en neurologische schade.
  • Ook ander druggebruik kan op lange termijn schade veroorzaken. Welke schade en hoe ernstig hangt af van verschillende factoren. Een vertraagde psychomotorische ontwikkeling of een lager IQ kan een gevolg zijn.
Sensibiliseer en toon dit preventiefilmpje over alcohol tijdens de zwangerschap

Kan borstvoeding en alcohol- of druggebruik samengaan? 

In het kort: middelen zoals alcohol en drugs komen snel in de moedermelk terecht. Daarom is het veiligste advies: gebruik tijdens de borstvoedingsperiode geen alcohol of andere drugs.

Toch zijn er situaties waarin een glas alcohol niet volledig uitgesloten wordt, als er rekening wordt gehouden met de timing van de borstvoeding. Dat vraagt duidelijke afspraken en goede informatie.

Belangrijk om weten:

  • Na één standaardglas alcohol is het nodig om minstens 2 à 3 uur te wachten voor je borstvoeding geeft.
  • Hoe meer alcohol je drinkt, hoe langer je moet wachten. Er bestaat geen veilige marge bij regelmatig alcoholgebruik.
  • Andere middelen, zoals cannabis, cocaïne of medicatie, kunnen nog langer in de moedermelk blijven en onvoorspelbare effecten met zich meebrengen. De pasgeborene kan ook fysiek afhankelijk worden van het middel en ontwenningsverschijnselen vertonen wanneer de borstvoeding bijvoorbeeld stopt.
Meer tips over alcohol en borstvoeding in Wat met alcohol voor, tijdens en na de zwangerschap?
Meer info over middelengebruik en borstvoeding in Alcohol, tabak en drugs tijdens de zwangerschap
Nood aan vorming over zwangerschap en druggebruik?